काठमाडौं । नेपाली प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अग्रणी नेता, नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री तथा प्रख्यात साहित्यकार विश्वेश्वरप्रसाद (बीपी) कोइरालाको ४५औँ स्मृति दिवस आज (बुधबार) देशभर विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइँदै छ ।

नेपाली कांग्रेस, बीपी चिन्तनसँग आबद्ध संस्था तथा विभिन्न सामाजिक, शैक्षिक र नागरिक संस्थाले उहाँको राजनीतिक, वैचारिक र साहित्यिक योगदानको स्मरण गर्दै विचार गोष्ठी, श्रद्धाञ्जलि सभा, पुष्पाञ्जलि अर्पण तथा अन्तरक्रिया कार्यक्रम आयोजना गरेका छन् ।

नेपालमा लोकतन्त्र स्थापनाको संघर्ष, राष्ट्रिय मेलमिलापको अवधारणा, लोकतान्त्रिक समाजवादको दर्शन र नागरिक स्वतन्त्रताको पक्षमा जीवनभर अडिग रहनुभएका बीपी कोइराला आज पनि नेपाली राजनीतिक इतिहासका सर्वाधिक प्रभावशाली व्यक्तित्वमध्ये एकका रूपमा स्मरण गरिन्छन् ।

वि.सं. १९७१ भदौ २४ गते भारतको वाराणसीमा जन्मिएका बीपी कोइरालाले बाल्यकालदेखि नै राजनीतिक चेतना प्राप्त गरेका थिए । राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै उनी नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापनाका प्रमुख अभियन्ताका रूपमा स्थापित भए ।

विशेषगरी २००७ सालको जनक्रान्तिमा उनले निर्वाह गरेको नेतृत्वदायी भूमिकाले नेपालको राजनीतिक परिवर्तनमा ऐतिहासिक योगदान पुर्‍याएको मानिन्छ ।

राणा शासनको अन्त्यपछि स्थापित संसदीय अभ्यासलाई संस्थागत गर्ने क्रममा सम्पन्न २०१५ सालको पहिलो आमनिर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले स्पष्ट बहुमत प्राप्त गरेको थियो । त्यसपछि बीपी कोइराला नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बन्नुभयो । प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनले भूमिसुधार, शिक्षा विस्तार, नागरिक अधिकारको संरक्षण, आर्थिक विकास तथा लोकतान्त्रिक संस्थाको सुदृढीकरणलाई प्राथमिकतामा राखेर काम सुरु  गरेका थिए  ।

यद्यपि, उहाँको नेतृत्वमा रहेको निर्वाचित सरकारले लामो समय काम गर्न पाएन । २०१७ साल पुस १ गते तत्कालीन राजा महेन्द्रले संसद् विघटन गरी सत्ता आफ्नो हातमा लिएपछि बीपी कोइरालासहित कांग्रेसका शीर्ष नेताहरू पक्राउ परे । त्यसपछि उनले लामो समय जेल जीवन बिताउनुभयो भने केही समय निर्वासनमा समेत रहनुपर्‍यो । जेल र निर्वासनका कठिन परिस्थितिमा पनि उहाँ लोकतान्त्रिक मूल्य र नागरिक स्वतन्त्रताका पक्षमा दृढ रहे ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा बीपी कोइरालाको अर्को महत्त्वपूर्ण योगदान राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति हो । वि.सं. २०३३ सालमा उहाँले राष्ट्रिय स्वाधीनता, बहुदलीय लोकतन्त्र र संवैधानिक राजसंस्थाबीच सहकार्य आवश्यक रहेको अवधारणा अघि सार्दै स्वदेश फर्कने ऐतिहासिक निर्णय गरेका थिए ।  तत्कालीन राजनीतिक परिस्थितिमा प्रस्तुत गरिएको राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति नेपाली राजनीतिमा दूरदर्शी सोचका रूपमा स्थापित भएको मानिन्छ । आज पनि राष्ट्रिय सहमति र राजनीतिक संवादको आवश्यकता पर्ने हरेक सन्दर्भमा बीपीको मेलमिलापको नीति सान्दर्भिक मानिन्छ ।

राजनीतिसँगै बीपी कोइराला नेपाली साहित्यका पनि विशिष्ट स्रष्टा थिए । उनका साहित्यिक कृतिहरूमा मानव मनोविज्ञान, सामाजिक यथार्थ, अस्तित्व, प्रेम, स्वतन्त्रता र मानवीय सम्बन्धको गहिरो विश्लेषण पाइन्छ । उनका ‘सुम्निमा’, ‘तीन घुम्ती’, ‘नरेन्द्रदाइ’, ‘मोदी आइन’, ‘हिटलर र यहुदी’ तथा ‘बाबु, आमा र छोरा’ लगायतका कृतिहरू नेपाली साहित्यका कालजयी सिर्जनाका रूपमा स्थापित छन् । राजनीतिक व्यस्तताका बाबजुद पनि साहित्य सिर्जनामार्फत उहाँले नेपाली समाजलाई नयाँ वैचारिक दृष्टिकोण दिएका साहित्यकारहरूको मूल्यांकन छ ।

बीपी कोइरालाको वि.सं. २०३९ साउन ६ गते घाँटीको क्यान्सरका कारण निधन भएको थियो । उनको निधनपछि प्रत्येक वर्ष साउन ६ गते बीपी स्मृति दिवसका रूपमा विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गरी उहाँप्रति श्रद्धाञ्जलि अर्पण गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ ।

उनको स्मृतिलाई जीवन्त राख्न काठमाडौंको सुन्दरीजलस्थित तत्कालीन बन्दीगृहलाई वि.सं. २०६१ भदौ २४ गते बीपी संग्रहालयका रूपमा उद्घाटन गरिएको थियो । यही बन्दीगृहमा बीपी कोइरालासहित प्रथम जननिर्वाचित सरकारका प्रधानमन्त्री, सभामुख तथा अन्य मन्त्रीहरूलाई बन्दी बनाइएको थियो । संग्रहालयमा बीपीका व्यक्तिगत सामग्री, राजनीतिक जीवनसँग सम्बन्धित दस्तावेज, तस्वीर तथा ऐतिहासिक वस्तुहरू सुरक्षित रूपमा राखिएका छन् ।

२०७२ साल वैशाख १२ गतेको विनाशकारी भूकम्पले क्षति पुर्‍याएको उक्त संग्रहालय पुनर्निर्माणपछि अहिले पुनः सञ्चालनमा आएको छ । संग्रहालयमा २००७ सालको क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको ट्यांक, नेपाली कांग्रेसले २०२९ सालमा क्रान्तिका लागि आर्थिक स्रोत जुटाउने उद्देश्यले नियन्त्रणमा लिएको नेपाल वायुसेवा निगमको विमानलगायत ऐतिहासिक सामग्री पनि प्रदर्शनीमा राखिएका छन् ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार बीपी कोइरालाले प्रतिपादन गरेको लोकतान्त्रिक समाजवाद, राष्ट्रिय मेलमिलाप, विधिको शासन, मानव अधिकार र नागरिक स्वतन्त्रताको विचार आजको नेपाली राजनीतिमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ । लोकतान्त्रिक संस्थाको सुदृढीकरण, राष्ट्रिय एकता, राजनीतिक सहमति र सुशासनका विषयमा उनले अघि सारेका सिद्धान्तले अहिले पनि नीति निर्माण तथा लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई मार्गदर्शन गरिरहेका छन् ।

नेपालमा लोकतन्त्र स्थापनाका लागि आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरेका बीपी कोइरालाको योगदान राजनीतिक इतिहासमा मात्र सीमित छैन । लोकतान्त्रिक संस्कार, वैचारिक उदारता र साहित्यिक चेतनाको समिश्रणका कारण उनी नेपाली समाजका लागि प्रेरणाका स्रोतका रूपमा रहँदै आएका छन् । उनको ४५औँ स्मृति दिवस मनाइरहँदा लोकतन्त्रको सुदृढीकरण, राष्ट्रिय एकता र नागरिक अधिकारको संरक्षणमा उहाँले देखाएको मार्ग आज पनि उत्तिकै अर्थपूर्ण र प्रेरणादायी बनेको छ ।

---

---